عيد در لغت از ماده «عود» به معنای بازگشت گرفته شده است. از كاربردهای اين واژه می توان دريافت كه چون اصالت در آفرينش كمال و كمال خواهی و بازگشت و رجوع به آن است، مراد از عود، بازگشت به كمال است. پس هرگاه انسان و يا طبيعت به جايگاه و اصل خود بازگشت آن روز، روزی است كه می توان از آن به عيد تعبير و ياد كرد.

واژه عيد تنها يك بار در قرآن به كار رفته است: اللّهُمَّ رَبَّنا اَنزِل عَلَينا مائِدَةَ منَ السَّماء تَكون لنا عيداً لاوَّلنا وآخرنا و آية ً منك...(سورة مائده / آيه 114) در تفسير نمونه، اين آيه گفته شده است: «عيد در لغت، از ماده عود به معنى بازگشت است و لذا به روزهایى كه مشكلات از قوم و جمعيتى بر طرف مى‏شود و بازگشت ‏به پيروزی‌ها و راحتى‏هاى نخستين مى‏كند عيد گفته مى‏شود و دراعياد اسلامى به مناسبت اينكه در پرتو اطاعت‏ يك ماه مبارك رمضان و يا انجام فريضه بزرگ حج، صفا و پاكى فطرى نخستين به روح و جان باز مى‏گردد و آلودگى‏های خلاف فطرت از ميان مى‏رود، عيد گفته شده است و از آنجا كه روز نزول مائده روز بازگشت ‏به پيروزى و پاكى و ايمان به خدا بوده است‏ حضرت مسيح (ع) آن را عيد ناميده و همانطور كه در روايات وارد شده ، نزول مائده در روز يكشنبه بود و شايد يكى از علل احترام روز يكشنبه در نظر مسيحيان نيز همين بوده است. اگرچه در روايتى كه از على(ع) نقل شده مى‏خوانيم «و كل يوم لا يعصى الله فيه فهو يوم عيد». هر روز كه در آن معصيت‏ خدا نشود روز عيد است‏» نيز اشاره به همين موضوع است، زيرا روز ترك گناه، روز پيروزى و پاكى و بازگشت ‏به فطرت نخستين است.»( تفسير نمونه، ج 5 ، ص131)

جمعه، فطر، اضحی و غدير خم مهمترين روزهايی هستند كه از آنها در روايات اسلامی با عنوان عيد ياد شده است. مهم‌ترين اعمال و آداب مشترك اين اعياد عبارت اند از: غسل كردن و حمام كردن، پوشيدن جامه نيكو، استعمال بوی خوش، خواندن نماز و ادعيه؛ ضمن آنكه هر يك از آنها اعمال ويژه خود را نيز دارند. در شب جمعه، ملائكه از آسمان به زير می آيند با قلم های طلا و صحيفه های نقره، و در پسين پنجشنبه و شب جمعه و روز جمعه تا غروب آفتاب جز صلوات بر محمد(ص) و آل او چيز ديگری نمی نويسند.

شب عيد اضحی (قربان) از ليالی متبركه است و يكی از آن چهار شبی است كه نگاه داشتن احيا در آن شب توصيه شده است چرا كه درهای آسمان در اين شب باز است. در روايات آمده است كه فضيلت شب عيد فطر، كمتر از شب قدر- شب نزول قرآن ، ملائكه و روح - نيست.

در روايات اسلامى براى اعياد، به ويژه اعياد مذهبى از جمله عيد فطر، آداب و رسوم خاصی از جانب معصومين توصيه شده است. «زينوا اعيادكم بالتكبير» عيدهاى خودتان را با تكبير زينت ‏بخشيد.«زينوا العيدين بالتهليل و التكبير و التحميد و التقديس‏» عيد فطر و قربان را با گفتن ذكر لا اله الا الله، الله اكبر، الحمد لله و سبحان الله، زينت ‏بخشيد.

پيامبر اكرم(ص) فرمود: «عيدهای خود را با تكبير زينت دهيد.» و در جای ديگر فرمود: «دو عيد ]فطر و قربان[ را با تهليل ]لااله اله الله[، تكبير، ]الله اكبر[، تحميد ]الحمدلله[ و تقديس ]سبحان الله[ زينت دهيد»

از ديگر ويژگی‌ها عيد نوروز می توان به مساله ديد و بازديد و صله رحم، نظافت، توجه به قرآن كريم، حساب رسی، هديه و عيدی، نماز عيد نوروز و دعای عيد نوروز اشاره كرد. دعای مخصوص عيد نوروز با درود و صلوات بر رسول اكرم (ص) و آل او و اوصيا و همه انبيا و رسولان آغاز می شود آن گاه با فرستادن درود بر ارواح و اجساد ايشان ادامه می يابد. در اين دعا آمده است: (هذا الذی فضلته و كرمته و شرفته و عظمت خطره) اين فراز با اندكی جابجايی در كلمات در دعای مخصوص ماه مبارك رمضان نيز آمده است. نماز عيد نوروز مشتمل است بر قرائت سوره حمد و سوره های قدر، كافرون، توحيد، فلق و ناس و بسيار شبيه به نمازی است كه ضمن آداب و اعمال روز جمعه و همين طور اعمال روز عيد غدير خم وارد شده است.

از آنجا كه قرائت سوره قدر در نماز عيد نوروز توصيه شده، می‌توان دريافت كه عيد نوروز نيز چون ديگر اعياد اسلامی با نزول بركات و آيات الهی همراه بوده است. تأكيد بر قرائت سوره های كافرون، توحيد، معوذتين نيز می تواند اشاره به در خواست دفع انواع شرور و بدی ها داشته باشد.

امام صادق(ع) به يكی از اصحابش به نام معلی بن خنيس درباره عيد نوروز فرمودند: «نوروز روزی است كه پيامبر اكرم(ص) در غدير خم برای ولايت اميرالمؤمنين(ع) از مردم پيمان گرفت، روزی است كه آن حضرت برخوارج نهروان پيروز شد و روزی است كه قائم ما اهل بيت(ع) ظهور خواهد كرد.»

همچنين فرمودند: «نوروز آن روزی است كه پيامبر گرامی اسلام در سال هشتم هجرت در فتح مكه علی(ع) را بر شانه خود بالا برد تا اينكه بتهای معروف قريش را از بالای خانه كعبه بزيرافكند و در هم شكست و خرد كرد و اين واقعه در اواخر ماه رمضان صورت گرفت.( بحار ج 65 ص 137)

و اما روايت خنيس به نقل از امام صادق(ع) در مفاتيح الجنان، فرمود: چون نوروز شود غسل كن و پاكيزه ترين جامه‌‌های خود را بپوش و به بهترين بوی‌های خوش خود را معطر گردان. پس چون از نمازهای پيشين و پسين و نافله‌های آن فارغ شدی، چهار ركعت نماز بگذار يعنی هر ركعت به يك سلام و در ركعت اول بعد از حمد ده مرتبه انا انزلناه و در ركعت دوم بعد از حمد ده مرتبه سوره قل يا ايهاالكافرون و در ركعت سوم بعد از حمد ده مرتبه قل اعوذ برب الناس و قل اعوذ برب الفق را بخوان و بعد از نماز به سجده شكر برو و اين دعا را بخوان.

همان طور كه مشاهده می شود اين روز نيز چون اعياد اسلامی با غسل كردن، پوشيدن جامه نو و معطر گرديدن به بوی های خوش و روزه داشتن آغاز می شود، ضمن آنكه نمازی مشابه نمازهای ساير اعياد اسلامی دارد.

‌قام معظم رهبری در پيام نوروزی شان فرمودند: تحويل سال جديد شمسی كه مصادف با نوعی تحول در عالم طبيعت است، فرصتی است برای اين كه انسان به تحول درونی و به اصلاح امور روحی، معنوی و مادی خود بپردازد، ايجاد تحول كار خداست... اما ما موظفيم كه برای تحول در درون خود، در زندگی خود و در جهان اقدام كرده و همت و تلاش به عمل آوريم.( پيام نوروزی سال 1369)

آری، نوروز كه آغاز فروردين و بهار است نشانه رويشی جديد و آفرينش و حيات گياهان، درختان و حيوانات است و با آغاز بهار، هماهنگ و هم زمان بوده و با نو شدن سال، آغاز می‌شود.

يكی از دلايلی كه بعضی از روزها را «عيد» ناميده اند اين است كه مردم در آن روزها با توبه، دعا و نيايش به سوی پروردگار متعال باز می‌گردند و خدای سبحان نيز مغفرت خود را شامل حال آنان می‌كند.